Vesalingarnir - söngtextar
Hér eru nokkrir söngvar úr Vesalingunum fyrir þá sem vilja glöggva sig betur á verkinu.
Þeim lesendum, sem þekkja vel til íslenskrar bragfræði, er rétt að benda á að hefðbundnar bragreglur voru ekki notaðar við þýðingu þessa texta. Meginreglan hér er sú að hafa eingöngu tvo stuðla í sönglínu, en sleppa höfuðstaf. Þó kemur höfuðstafur sumstaðar fyrir, þar sem hann bauð upp á það sjálfur, ef svo mætti segja.
Söngtextar eru ekki ortir til upplestrar heldur eru þeir órjúfanlegur hluti af þeirri heild sem er tónlistin og tjáning söngvarans. Sönglína er heldur ekki endilega lína á blaði, heldur sú textalína sem sungin er án þagna.
Í söngtextum Javerts var höfuðstafur hins vegar notaður, því melódía þeirrar persónu er mjög formföst, einsog persónan sjálf.
Hér fyrir neðan er söguþráður verksins rakinn í stuttu máli á milli söngatriða.
Friðrik Erlingsson, þýðandi
FORLEIKUR:
Jean Valjean, fanga númer 24601, er sleppt lausum á skilorði eftir 19 ára þrælkunarvinnu. Hann hlaut fimm ára dóm fyrir að stela einu brauði handa hungurmorða systurbarni sínu, en fjórtán ár til viðbótar fyrir flóttatilraunir. Fangelsisstjórinn Javert lætur Valjean hafa gult vegabréf, sem honum er skylt að sýna hvar og hvenær sem er. liturinn segir til um að hann hafi lokið afplánun, en vegabréfið tilgreinir ekki glæp hans.
VALJEAN
Þá er ég frjáls. Ó, fagra jörð,
þú ilmar enn sem áður fyrr.
Himinnbláminn mér heilsar loksins.
Lindin svo tær, hve fersk hún er.
Gleym ei því sem að gert var þér,
fyrirgef ei þá þrældómskvöl;
á þeirra ábyrgð allt þitt böl.
Nú dagur rís... Ég leita fer
hvað veröld fögur færir mér.
Hann fær vinnu á bóndabæ. Verkamaður bendir bóndanum á litinn á vegabréfinu og gefur í skyn að þessum manni sé ekki treystandi.
BÓNDI
Nú burt með þig.
Hér daglaun þessi færð þú.
Svo taktu saman draslið þitt
og drífðu þig nú.
VALJEAN
Þetta’ er hálft á við það
sem þeim hinum er greitt.
Fyrir þetta ég get
ekki étið neitt!
VERKAMAÐUR
Þú framdir glæp,
svo þá þér sjálfum um kenn.
Því ættir þú að fá það sama’ og
aðrir menn?
VALJEAN
Hér eru hvergi opnar dyr,
og hvert sem sný ég finn að ég er útskúfaður.
Hvar sem ég kem það vegabréf þeir sjá um leið
og vita’ að ég er sakamaður.
Augnaráð sem hróp að mér:
‘Þú skalt ei vera hér!’
Hann kemur að krá og réttir húsfreyju vegabréfið um leið og hann beiðist gistingar.
HÚSFREYJA
Uppseld öll rúm, uppétið allt sem var til.
Ég get bara’ ekki hjálpað góði, hversu sem ég vil.
VALJEAN
Þá í hlöðunni sef og ég greiði’ út í hönd.
Því hundur er ég ei. Og nóttin kólna fer.
HÚSBÓNDI
Komdu þér burt, eða ég lem þig með lurk.
Því lögum Guðs og manna hlýðum við enn hér.
VALJEAN
Svo þannig fagnar frelsið þá
með fangavörðinn hælum á,
það eru lög.
Og vegabréfið verðlaust er
en veldur bölvun einni mér,
það eru lög.
Svívirðu
er í mig hreytt;
sem væri’ ég ekki neitt.
Valjean sest örvinglaður fyrir utan hús. Biskup kemur í dyrnar.
BISKUP
Gakktu’ í bæinn góði herra,
nístingsköld því nóttin er.
Þó við ekki mikið eigum
öllu deilum samt með þér.
Hér er vín sem vermir andann,
brauðið styrk þér færir fljótt.
Sofðu vel og safna kröftum,
sorg og þrautum gleymdu’ í nótt.
Biskup gengur til náða.
VALJEAN
Þá allt sem tönn á festi
tróð í mig um leið,
með silfurborðbúnaði;
sjálfsagt tvöföld laun
af striti nítján ára,
næstum æviskeið.
En samt hann treysti mér.
Já, fíflið treysti mér,
það góðverk gleður hann.
Ég þóttist auðmjúklega
þakklátur með sann.
En þegar allt varð hljótt
var verkið fullkomnað.
Stökk á silfrið.
Stökk af stað!
Valjean tekur borðsilfrið og hleypur á brott. Tveir lögreglumenn grípa hann og vekja biskupinn.
LÖGREGLUÞJÓNN 1
Segðu biskup sögu þína,
LÖGREGLUÞJÓNN 2
sjáum til hvað trúlegt er.
LÖGREGLUÞJÓNN 1
Þar sem gistir þú í gær
LÖGREGLUÞJÓNN 2
þú gripi þessa tókst með þér.
Og af kristilegum kærleik
segir þú að hafi sett
LÖGREGLUÞJÓNN 1
herra biskup þetta silfur þér í hendur...
BISKUP
Það er rétt.
En þér eitthvað hefur förlast
er þú kvaddir, kæri vin.
Biskup réttir Valjean tvo silfurkertastjaka.
því þú gleymdir þessum hérna;
þá er gjöfin fullkomin.
Lát hann lausan, góðu herrar;
rétt og sönn voru hans svör.
Dygga þjónustu ég þakka;
blessun fylgi ykkar för.
Lögreglumenn fara, en biskupinn snýr sér að Valjean.
Bróðir kær, þér ber að vita,
betri leið þér ætluð er;
þú skalt nota þetta silfur
til að breyta sjálfum þér.
Fyrir Drottins náð og miskunn,
fyrir dreyra frelsarans;
þér í hendur sel ég silfrið;
þína sál í hendur Hans.
Valjean heldur á brott, djúpt snortinn af viðbrögðum biskups.
VALJEAN
Hvað hef ég gert?
Ó, Guð minn, hvað hef ég gert?
Er orðinn ræningi’ um nótt,
er orðinn rakki sem flýr?
Hef ég þá lagst svona lágt,
það er þá komið að því;
er hatrið það eina’ er í hjartanu býr,
það öskur um nótt sem aldrei fær svar;
er ég stend á vegamótum ævinnar?
Á tuttugu árum týndi’ ég leið,
ef til vill áður var hún mér greið.
Ævi mín orrusta’ er aldrei ég vann,
er númer ég varð og þeir myrtu Valjean;
lögðu’ í hlekki með laganna bók
fyrir bita af brauði’ er ég tók.
Hví lét ég miskunn þessa manns
og kærleika mér kveikja von.
Hann einsog öðrum var mér góður;
sem náunga sinn
mig nefndi bróður.
Og Guði’ á himnum gaf mitt líf.
Hvað merkir það?
Því hatur eitt bauð heimur mér,
og hatur mitt fékk þess í stað.
Hirtu tönn fyrir tönn!
Hertu hjartað í þér!
Það er allt sem ég þekki!
Það er allt sem ég er.
Eitt orð frá honum aftur ég
í þrældóm sendur sama veg.
En þess í stað hann færir frelsi.
Sem hnífur innan skömmin nístir mig.
Hann sagði að ég hefði sál.
Hvað átti’ hann við?
Hví er sem birti’ í brjósti mér?
Mun blessun einhver leggja lið?
Ég vil reyna, en ég bregst.
Rökkrið sígur þéttar að
er ég horfi í heljardjúp,
synda minna myrkurdal.
Ég vil flýja þennan heim,
flýja veröld Jean Valjean;
Jean Valjean er ekki meir.
Nei, betri saga byrja skal!
Valjean brennir vegabréfið og lætur sig hverfa.
FYRSTI ÞÁTTUR:
Átta árum síðar hefur Valjean komið ár sinni vel fyrir borð. Hann er nú borgarstjóri og farsæll verksmiðjueigandi í bænum Montreuil-sur-Mer, og gengur undir nafninu Monsieur Madeleine.
En þótt verksmiðjan gangi vel er lífsbaráttan hörð hjá almennu verkafólki.
FÁTÆKLINGAR
Þegar líður á dag ertu deginum eldri.
Það er allt sem þeir fátæku fá, ekkert meir.
Maður lifir, maður deyr,
það er enginn sem annast hinn snauða.
Hvaða von heldur þeim við? Hvað vilja þeir?
Dagur endi með dauða.
Þegar líður á dag kemur kuldinn að innan;
þegar flíkurnar þínar þér færa’ engan yl.
Og þeir fínu finna’ ei til
og þeir sjá ekki sveltandi krakka.
Þegar vetur er genginn í garð fegnastur vil
fyrir dauða minn þakka.
Þegar líður á dag bíður dögunin nýja.
Þegar sólin að morgni mun vekja okkar von.
Einsog brimið yfir sand,
einsog óveður úti við sjónhring.
Þetta’ er hörmunganna land.
Hina seku skal draga á dómþing.
Og þar skulu þeir rétta’ okkar hag,
þegar líður á dag.
Verkstjóri og verkamenn ásamt Fantine hafa gengið út úr verksmiðjunni.
VERKSTJÓRI
Þegar líður á dag kemur fátt fyrir ekkert;
það fær enginn sitt brauð fyrir leti og hangs.
VERKAMAÐUR 1
Börnin heima bíða svöng,
VERKAMENN 1 OG 2
börnin þurfa svo líka’ að fá sitt.
VERKAMAÐUR 2
Þú ert heppin að hafa eitthvert starf,
VERKAKONA
og rúmið þitt.
VERKAMENN
Það er hreinasta blessun.
STÚLKA 1
Viltu sjá hvernig verkstjórinn hleypir á skeið.
Með lúkurnar alls staðar, andfúll og ær,
STÚLKA 2
það er af því að Fantine fæst ekki’ alla leið.
STÚLKA 3
Sjáðu buxurnar hans, bráðum sprengir hann þær.
STÚLKA 4
Og ekkert eigandinn veit um hinn kynóða verkstjóradurt.
STÚLKA 2
Ef að Fantine gefur sig ei fjandinn er laus.
Og hún rekin er burt.
VERKAFÓLK
Þegar líður á dag kemur loksins að kveldi,
þá með einhverja aura sem endast um sinn.
Borga leigu, kaupmannslán,
reyna’ að svindla og svíkja’ eftir mætti,
forða fátækt bæði’ og smán.
reyna’ að lifa með einhverjum hætti.
Það er sami söngur og lag,
þegar líður á dag.
Stúlka rífur sendibréf úr höndum Fantine.
STÚLKA 5
Nei, hvað ertu með litla saklausa systir?
Segðu’ okkur Fantine af fréttunum hér:
(HÚN les bréfið)
“Kæra Fantine, sendu peninga þegar
því barnið þarf lækni það brýnt orðið er.”
FANTINE
Hérna skilaðu þessu, það skiptir þig engu,
þú með allt þitt á hreinu, nóg í þig og á.
Skyldi einhver sú hér geta svarið við Guð
að hún feli’ ekki neitt sem að enginn má sjá?
Þær slást um bréfið. Monsieur Madeleine (Valjean) kemur út.
VALJEAN
Vill einhver skilja þessar tvær?
Hver ósköp ganga hérna á?
Verksmiðja mín er vinnustaður.
Já, stúlkur, stilling ykkur ber.
Ég stýri virtu fyrirtæki
og er borgarstjóri hér.
(við VERKSTJÓRA)
Ég vil að lausn þú finnir fljótt,
með friði komir öllu í lag. Valjean fer.
VERKSTJÓRI
Já, hver stóð fyrir þessum slag?
Verksmiðjustúlkurnar úthúða Fantine fyrir að leyna óskilgetnu barni sínu og gefa í skyn að hún sé vændiskona. Verkstjórinn reiðist því hann hefur árangurslaust reynt að fá hana til við sig. Hann nælir sér því í prik hjá hinum verksmiðjustúlkunum með því að reka Fantine á staðnum.
Fantine harmar örlög sín í einrúmi.
FANTINE
Hér áður fyrr var fegri mynd;
ljúfir drengir með ljóð
og augu dreymin.
Hér áður fyrr var ástin blind,
hjartað söng um það eitt
að sigra heiminn.
Hér áður fyrr...
Nú er allt svo breytt.
Ég átti draum, sá draumur var
mín feimna von um fagra ævi.
Mig dreymdi’ um ást til eilífðar,
mig dreymdi Guð sem fyrirgæfi.
Þá var ég ung og engum háð
og lífið hiklaus lagði undir.
Umhverfis mig var stjörnum stráð
við unað, söngva, ástarfundi.
Úlfar koma’ er nálgast nótt,
hvísla blítt með bál í augum;
sundur rífa sigurvon,
svívirða hinn dýra draum.
Það sumar ást mín ein hann var,
og allir dagar ævintýri.
Að hausti blómið ávöxt bar,
þá brott hann flúði sína leið.
Mig dreymir samt hann komi senn
og vilji hjá mér vera lengur.
Sá draumur öðrum rætist enn,
og vonir mínar verða’ að engu.
Ég átti draum hér áður fyrr,
annað og meira’ en martröð langa;
um annað líf en þetta hér.
En lífið drap þann draum með mér.
Í örvæntingu sinni fer Fantine í Rauða hverfið, þar sem hún selur nisti sitt og loks hið síða hár sitt, til þess að senda peninga til Thénardier hjónanna, sem eru með dóttur hennar Cosette í fóstri.
Loks á hún ekkert eftir til að selja nema sjálfa sig. Þegar aðgangsharður vændiskúnni, Bamatabois, veitist að henni klórar hún hann til blóðs. Lögreglan er kölluð til og foringi þeirra er enginn annar en Javert, fyrrum fangelsisstjóri, sem nú hefur hækkað í tign.
JAVERT
Gerið snögga grein á þessu,
hvað hér gerðist, hvað hver sá.
Ég vil skilmerka fá skýrslu,
skýrið Javert hvað gekk á.
Er í hórubæli eitthvert
ærlegt vitni að svara mér,
hver þá hendur lagði’ á herrann?
Hver voru’ upptök þessa hér?
BAMATABOIS
Ó, Javert, þú varla trúir;
milli trjánna var á ferð,
þegar brjáluð hóran birtist.
Hér þú fingraförin sérð.
JAVERT
Hún þá svara mun til saka
er þér semjið kæruskjal.
Engar áhyggjur, minn herra,
hún mun send í réttarsal.
FANTINE
Ég á barn sem bíður hjálpar.
Hún er bara svona smá.
Miskunn, Drottinn; hún mun deyja
ef að dæmd ég yrði þá.
JAVERT
Svona afsakanir hef ég
heyrt í áratugi tvo.
Engar útskýringar vil ég;
kæfðu grát og komdu svo.
Heiðvirt líf, laust við sekt,
það er Drottni þóknanlegt.
Borgarstjórinn Monsieur Madeleine (Valjean) hefur orðið var við uppþotið og kemur út úr mannþrönginni.
VALJEAN
Bíddu eitt augnablik, Javert,
Ég held að satt hún segi frá.
JAVERT
En borgarstjóri!
VALJEAN
Hér gera lögin ekkert gagn,
hún lækni þarf, það liggur á.
JAVERT
En borgarstjóri!
FANTINE
Er þá von?
VALJEAN
(með sjálfum sér)
Hvað verður þá
um barnið sem hún á?
(við Fantine)
Mér finnst ég þekkja þig.
Hvað get ég gert til hjálpar?
Hvað veldur því að þú
ert hér á þessum stað?
FANTINE
Þér ættuð ekki’ að hæðast hér!
Því nóg er gert, sem vel þú veist:
verkstjóri þinn sem sparkaði mér.
Já, þú varst þar, en undan leist.
Ég ekkert af mér braut.
VALJEAN
Hef ég gert henni mein?
FANTINE
Mín dóttir bíður dauðans.
VALJEAN
Hana saklausa sært?
FANTINE
Ef Drottinn er þá til,
VALJEAN
Hefði’ ég vitað það þá...
FANTINE
ég dæi’ í hennar stað.
VALJEAN
Styrk mig Guð, að verk mitt sé þín vert.
Það skal verða gert.
JAVERT
En borgarstjóri!
VALJEAN
Færið hana á sjúkrahús!
JAVERT
En borgarstjóri!
VALJEAN
Það skal verða gert!
Lögrelumenn bera Fantine á sjúkrahús, en í þann mund sem Valjean ætlar að hverfa á brott verður aldraður maður undir fullhlöðnum hestvagni. Vegfarendur vara borgarstjórann við að koma nær því sá gamli sé áreiðanlega dauður. En Valjean tekur á vagninum og tekst loks að lyfta honum svo aðrir ná að draga manninn undan.
Javert er undrandi á þessu þrekvirki borgarstjórans, því það minnir hann á nautsterkan fanga sem braut skilorð og hvarf í mannfjöldann fyrir áratug, nefnilega Jean Valjean. Borgarstjórinn vill vita meira um manninn og Javert upplýsir að hann hafi loks haft hendur í hári hans.
JAVERT
Ég hef aðeins einu sinni
vitað mann sem var svo knár
það var hlekkjafangi fávís,
senn á flótta’ í tíu ár.
Og hann víða lá í leyni
uns við loksins gripum hann.
En í dag mun sá hinn sami
sendur fyrir dómarann.
Öllum glæpum nú hann neitar,
nema hvað og varla von.
En sín örlög flýr þó enginn,
jafnvel ekki Jean Valjean.
VALJEAN
Þú segir að hann neiti öllu’
og þykist hvorki skilja sök
né svör þér gefa?
Þú segir að hann fái dóm
og verði sendur sína leið
í fangaklefa?
Getur þú þá verið viss
að ég sé ekki hann?
JAVERT
Ég að fornu þrjótinn þekki,
þrotlaust elt hef stað úr stað.
Ef á brjósti’ er brennimerki
besta staðfesting er það.
Bogni hann, brotni hann
brátt hann játar sannleikann.
Javert fer en Valjean er einn með hugsunum sínum.
VALJEAN
Hann heldur manninn mig
sem merki fangans ber.
Ókunnan umrenning,
sá gæti gagnast mér.
Hví skyldi’ ég segja frá
og frelsa þennan mann?
Nú lýkur langri þraut
ef þegi’ um sannleikann.
Tali ég, þá fangaður;
en ef ég þegi: fordæmdur.
Ég ber þó ábyrgð á fjölda af fólki
sem fær allt hjá mér.
Hvað verður um það og hvar fá þau laun
ef ófrjáls ég er?
Tali ég, þá fangaður;
en ef ég þegi: fordæmdur.
Hver er ég?
Skal ég þá verða dómur þessa manns
og láta sem ég sjái’ ei tárin hans?
Hann sekur fyrir eitt það er
að einhvern svip hann ber af mér.
Hver er ég?
Á ég að flýja á götur gleymskunnar
og gangast aldrei við því hver ég var?
Skal nafn mitt ávallt orðin tóm,
og bera sekt og svikahljóm, sakadóm.
Ég fyrirverði mig við hvern sem er;
ég fyrirgæfi aldrei sjálfum mér.
Er Guði gaf ég sál mína
þá veitti hann mér vonina;
er stormur blés ég stuðning fann
ef brast mig kjark þá birtist Hann.
Hver er ég?
Hver er ég,
er Jean Valjean.
Valjean er kominn í réttarsalinn þar sem fangi Javerts bíður dóms. Valjean hneppir skyrtunni frá svo númerið blasir við á brjósti hans.
Þá veistu, sannleikann, Javert:
þinn storkufangi stendur hér.
Hver er ég?
Tveir, fjór, sex, núll, einn.
Valjean kemst undan Javert og fer á sjúkrahúsið þar sem Fantine liggur fyrir dauðanum. Hún er með óráði og finnst sem hún sjái dóttur sína, Cosette, að leik. Valjean heitir henni að taka Cosette að sér og ganga henni í föðurstað.
Þegar Fantine er dáin birtist Javert á sjúkrahúsinu, staðráðinn í að handtaka Valjean. Þeir berjast og Valjean sleppur.
Cosette litlu er þrælað út hjá fósturforeldrum sínum, Thénardier hjónunum, sem hugsa um það eitt að hafa peninga af móður hennar. Þau reka krá og gistihús þar sem gestir eru féfléttir á marga vegu. Frú Thénardier rekur Cosette litlu út í skóg til að sækja vatn.
THÉNARDIER
Það dapra lið,
og druslur upp úr haug,
það klúra pakk, svo kófdrukkið og skakkt.
Þau skækjubörn,
eru kær minni krá,
einsog flærnar sækja’ í feld
með fésjóðinn sinn,
sem er jafngóður og þinn.
THÉNARDIER
(tekur á móti nýjum gesti)
Kæri monsieur, velkominn sért
hér sérðu landsins ljúfasta vert.
Öðrum en mér treystandi’ ei er,
þeir koma’ illa fram og aftan að þér.
Sjaldan færðu’ að sjá sómafegri krá
né heiðarlegri mann en sem hana á.
Herra gestgjafinn, sanni sjarmörinn
býður alla velkomna í faðminn sinn.
Gamansamur er, glettið bros á vör,
gestir allir elska þennan bon viveur.
Geri öllum vinargreiða, ókeypis er alúðin.
En eitthvað ofurlítið þarf ég líka fyrir snúðinn minn.
Herra gestgjafinn, klókur er og snar,
kann að seiða’ úr vasa þínum súurnar.
Blanda vatn og vín, bæti sterku við,
klinkið hirði’ er fellur þú í yfirlið.
Allir elska hússins herra, hann er besti félaginn.
Ég geri hvað mig lystir, Kristur; ég mun tæma vasa þinn.
THÉNARDIER & ALLIR
Herra gestgjafinn, naskur ávallt er,
hleypir aldrei ferðamanni fram hjá sér.
Veitir gestum vel besti höfðinginn;
heimspekingur, ráðgjafi og heiðursvin.
Allan vanda óðar leysir, öllum er hann hjálp í neyð.
THÉNARDIER
Ef finn ég ferðakistu, Kristur; ég mun tæma hana um leið.
(við gest sem gengur inn)
Monsieur minn kær, hvíl þig um sinn
leyf mér að losa’ um farangurinn.
Þessi er þung! Langferð er böl.
Léttari verður eftir smá dvöl.
Hér er grilluð gæs, grísinn ofnsteiktur
og yfirkokkurinn yðar einlægur.
Girnilega krás galdra uppá fat,
hinu’ og þessu hendi’ í pott sem hirt ég gat.
Hrossanýrnahakk, kattarlifrar rest
treð í pylsur einhverju sem dó úr pest.
Gistingu býð þreyttum gestum,
betra verð ei hægt að fá.
Sanngjarn við ég bæti oggulitlu svona eftirá.
Lýsnar færðu’ ei frítt, mýsnar munar um,
tvö prósent ef tvisvar snýrð að speglinum.
Reikningurinn fer furðu hækkandi
þrjú prósent að míga’ í klóið standandi.
Þegar laga þarf ég prísinn þanið get ég lægsta verð.
Leik með reikningslistir, rýi hvern sem gistir,
Kristur; hvað þú blankur héðan ferð.
THÉNARDIER & ALLIR
Herra gestgjafinn, naskur ávallt er
hleypir aldrei ferðamanni fram hjá sér.
Veitir gestum vel besti höfðinginn,
heimspekingur, ráðgjafi og heiðursvin.
Gestablíður, besti drengur,
gefur allt af hjarta sér.
THÉNARDIER
Sóðasvelgir þyrstir, Kristur; sjáðu skítapakkið hér.
FRÚ THÉNARDIER
Mig dreymdi’ að prins mig leiddi’ á brúðarbekk,
en almáttugur sjáið bara hvað ég fékk.
Herra gestgjafinn; held ég segi pass.
Heimspekingur, ráðgjafi og rotinn rass.
Klókur lítill kall, kvótar í Voltaire.
Grobbar sig af getunni sem engin er.
Ömurleg þau grimmu örlög,
gæfu sinni’ að vera svipt.
Guð veit þvílík áþján
er að vera fábjánanum gift.
THÉNARDIER & ALLIR
Herra gestgjafinn
FRÚ THÉNARDIER
Perrinn, meinið þið!
THÉNARDIER & ALLIR
Heimspekingur, ráðgjafi
FRÚ THÉNARDIER
Mig klígjar við!
THÉNARDIER & ALLIR
Veitir gestum vel besti höfðinginn
FRÚ THÉNARDIER
Hræsnarinn og fjandans fyllirafturinn!
THÉNARDIER & ALLIR
Allir blessa hússins herra.
Allir blessa hússins frú.
THÉNARDIER
Drekkum hennar skál og hans!
FRÚ THÉNARDIER
Fari hann til andskotans!
ALLIR
Drekkum hennar skál og hans,
frú og herra gestgjafans.
Valjean finnur Cosette litlu eina úti í skógi og leiðir hana við hönd sér heim að kránni. Hann segir hjónunum að hann sé kominn til að sækja Cosette og vill borga það sem þau vilja.
Thénardier hjónin þykjast sorgmædd að heyra af andláti Fantine, en átta sig á að nú er síðasta tækifærið að láta Cosette skila þeim tekjum. Þau bera sig aumlega við Valjean yfir veikindum stúlkunnar og kostnaðinum sem af þeim hefur hlotist.
Valjean sér í gegnum tilgerð þeirra en greiðir þeim samt sem áður háa fjárhæð til að losna við þau fyrir fullt og allt.
Tíu árum síðar búa Valjean og Cosette sem faðir og dóttir í París. Ástandið í borginni er ömurlegt eftir langvarndi hungursneyð og farsóttir.
BETLARAKÓR
Lít á og sjá hinn auðnulausa lýð.
Lít á hvort enn þín vorkunn vakna fer.
Lít á og sjá á strætum tapað stríð.
Lít á, lít á, þinn minnsta bróður hér.
Götustrákurinn Gavroche er sú persóna verksins sem ein talar beint til áhorfenda. Hér lýsir hann ástandinu frá sínum sjónarhóli.
GAVROCHE
Ég er Gavroche, hér færðu’ að sjá
fjölskyldu mína’ í tötrunum.
Sóðalegt ykkur sýnast má
þaðan úr betri sætunum.
Framtíðarnám og fína uppeldið,
fátæktrarhverfi Saint Michele;
við nögum bein sem hundum býður við;
hart undir tönn, en venst þó vel.
Átt þú bágt? Blöskrar þér?
Fylgdu mér. Fylgdu mér!
KÓR
Lít á hvort enn þín vorkunn vakna fer.
Lít á, lít á, þinn minnsta bróður hér.
BETLIKERLING
Djöfuls gæran þín;
drullaðu þér burt!
Þetta’ er stæðið mitt það hefur
alltaf verið hér.
UNG HÓRA
Heyrðu gamla norn!
Hypjaðu þig sjálf!
Mínir kúnnar fá þó alltaf
ánægju hjá mér.
BETLIKERLING
Ég veit hvað þeir fá:
sár og sýfilis!
Drepast svo og dregnir verða
beint til helvítis.
MELLUDÓLGUR
Látt’ana’ eiga sig,
komdu Madeleine.
Því lekandinn er smoginn inn í
merg hennar og bein.
KONA 1
Er þá engin von?
KONA 2
Batnar ekkert enn?
KONA 3
Eitthvað þarf að breytast hér,
MELLUDÓLGUR
Eitthvað betra senn.
KÓR
Þraukum enn. Þraukum enn. Þraukum enn.
Þraukum enn. Þraukum enn. Þraukum enn.
Tveir námsmenn ganga um göturnar. Þeim ofbýður ástandið og aðgerðarleysi stjórnvalda. Þetta eru Marius og Enjolras.
MARIUS
Hvar eru landsins leiðtogar?
Hver leyfir þessa hörmung hér?
ENJOLRAS
Málsvari fólksins er Lemarque,
meira’ er það ekki, því er verr.
KÓR
Börnin þurfa mat.
Börnin eru smáð.
BETLARI
Gefið okkur eitthvað meira
fyrir Drottins náð.
GÖTUSTRÁKUR
Fyrir Hans helgu náð.
KÓR
Helgu náð. Helgu náð. Helgu náð.
MARIUS
Lamarque er veikur, svo er sagt,
vikuna lifað varla fær.
ENJOLRAS
Reiðin nú ólgar út um land
uppgjörið færist óðum nær.
Og þá skal bræði vor úr læðing leyst;
þá skulu götuvígin reist.
GAVROCHE
Thénardier haf gætur á,
glæpir hans aðalsérgrein er.
Eitt sinn hann átti sóðakrá,
svínabest verra finnst ei hér.
Flokkur hans flestu steini léttara
stelur og líka börnin hans.
Éponine heitir ein sem er bara
efnileg dóttir glæpamanns.
Skítt það er, lífið hér.
Sama’ er mér. Sama’ er mér!
KÓR
Lít á hvort enn þín vorkunn vakna fer.
Lít á, lít á, þinn minnsta bróður hér.
Thénardier hjónin hafa komið sér fyrir í París. Þau gera fólki fyrirsát með því að þykjast vera betlarar á meðan vasaþjófar á þeirra vegum hirða allt af hinum grunlausu. Valjean og Cosette eiga leið hjá og Thénardier ætlar að leika betlaraleikinn.
Vasaþjófurinn Éponine, dóttir Thénardier hjónanna, ann Mariusi hugástum. Mariusi þykir greinilega vænt um hana og finnst hún skemmtileg. En þegar hann rekst á Cosette verður hann sem þrumu lostinn.
Thénardier uppgötvar snögglega að maðurinn sem hann hugðist ræna er enginn annar en Valjean sem tók Cosette frá þeim, tíu árum fyrr. Hann ræðst að honum og sér brennimerkið á brjósti hans. Við uppþotið hefur einhver kallað á lögregluna og Javert, sem nú er orðinn lögregluforingi í París, birtist ásamt lögreglumönnum.
Hann handtekur Thénardier og tvo aðra úr flokki hans, en á meðan tekst Valjean að flýja á brott með Cosette. Javert er undrandi að herramaðurinn hafi horfið í stað þess að leggja fram kæru. Í von um að sleppa upplýsir Thénardier hver herramaðurinn er í raun og segir að hann hafi fanganúmer á brjósti sér. Lögreglumenn leiða Thénardier og hyski hans á brott en Javert er einn eftir undir stjörnubjörtum himni.
JAVERT
Þar í myrkrum úti
er maður á flótta;
fordæmdur hann,
forlaga bráð.
Guð sé mér vitni;
ég aldrei gefst upp
fyrr en fæ honum náð,
fyrr en fæ honum náð.
Hann reikar ranglætis braut,
mín af Guði er gerð;
sú leið er þeir réttlátu fylgja
er umbunar verð.
En sá er fellur
sem Lúsífer féll
fær loga, fær sverð.
Þið, dýrlegu stjörnur,
á heiðskýrum himni;
vakið sem vitar,
sem verðir um nótt.
Þið eruð leiðarljós,
traustverð og trú;
standið vaktina hljótt,
standið vaktina hljótt.
Þið fylgið beinustu braut,
þið haldið stefnu og stöð.
Og hver ykkar birtist og hverfur á ný
eftir reglu og röð.
En falli ein
sem Lúsífer féll,
hún logar hröð.
Og þannig það skal,
því svo stendur skrifað,
yfir hliðum að Paradís,
að þeim er fatast
og falla hart
er voði vís.
Guð, lát mig finna’ hann,
þá sakamaður
í svarthol fer.
Engrar hvíldar ég
mér ann, það ég sver;
það við stjörnur ég sver.
Marius biður Éponine um að komast að því hvar stúlkan á heima. Éponine lofar að gera það, en harmar um leið að Marius virðist ekki sjá hana né átta sig á að hún elski hann.
Námsmenn, undir forystu Enjolras, hittast á leynifundi á kaffihúsi, þar sem þeir undirbúa uppreisn gegn stjórnvöldum. Þeir vonast til að með aðgerðum sínum muni borgarar Parísar rísa upp, allir sem einn, og steypa stjórninni af stóli.
(Þessar aðgerðir, og uppreisnin sem á eftir fylgdi, eru sagnfræðilegar staðreyndir. Uppreisnin hefur verið nefnd Júní-uppreisnin og átti sér stað árið 1832 og stóð í tæpa tvo sólarhringa áður en hún var barin niður af hernum og þjóðvarðliðinu í miklu blóðbaði. Vesalingar Hugos eru eina bókmenntaverkið sem gerir þessum atburði einhver skil.)
COMBEFERRE
(hrópar)
Enjolras!
Við Notre Dame er flokkur fjölmennur.
FEUILLY
Á Rue du Bac er reiðubúið lið.
COURFEYRAC
Námsmenn, verkafólkið allt
veður yfir göturnar.
Ekkert jafnast þetta við:
París berst við okkar hlið.
ENJOLRAS
Þá byrjar það;
sem bylgja þung er úr djúpinu rís.
En gætið að,
í glasi virðist sigur vís.
Þegar vígbúnar hersveitir umkringja oss
verðum við einsog korn sem er varpað í kvörn.
Það er auðvelt að slátra þeim sitjandi’ á stól
þetta þjóðvarnarliðið eru hreint engin börn.
Við þurfum tákn sem trylla mun lýðinn
svo skundi’ hann af stað
og skipist í sveit.
Marius kemur á fundinn, en nú er það ekki uppreisn sem á hug hans allan, heldur ástin.
Marius, þú ert seinn.
JOLY
Hvað angrar þig?
Þú virðist hafa vofu séð!
GRANTAIRE
Einn sopa hér og segðu frá.
MARIUS
Sem vofa, já, hún virtist þar,
sem varla fyrir augu bar,
á andartaki horfin þá.
GRANTAIRE
Nú er ég kjaftstopp
karlinn minn!
Er Marius þá ástfanginn,
og mjálmar einsog smástelpa.
Þið ræðið byltingu og blóð,
hann blíður kvakar ástarljóð,
sem væri þetta ópera.
ENJOLRAS
Það er tími til kominn
að taka okkur á.
Finni hver fyrir sig
hvað hann vill, hvaða maður hann er.
Hvaða fórn viltu færa’
og hvað verður þitt val?
Þetta’ er leikur ei meir
eða’ eitthvert léttvægt hjal,
því litur þessa heims
að nýju ljóma skal.
Rautt af reiði okkar blóð.
Svört af syndum fortíð er.
Rauð er dögun ný og góð.
Svört er nótt sem líða fer.
MARIUS
Hefðir þú verið þar
liði þér líkt og mér.
Engin orð geta tjáð
hversu óvænt ég heillaður var.
Hefðir þú verið þar
væri’ og hjarta þitt þjáð
þegar blekkingum sjálfs þíns
á svipstund burt er flett.
Og rétt er orðið rangt,
og rangt er orðið rétt.
GRANTAIRE
Rautt,
MARIUS
það svíður mína sál.
GRANTAIRE
Svart,
MARIUS
er líf án hennar þar.
NÁMSMENN
Rautt,
MARIUS
er ástarinnar bál.
NÁMSMENN
Svart,
MARIUS
er hjarta angistar.
ENJOLRAS
Marius, láttu’ af barnaleik
því betri verkum sinna skal
og æðri hugsjón fylgja ber.
Hvern varðar um þitt sálarstríð?
Nú bíður okkar stærri hríð,
og líf hvers eins svo léttvægt er.
NÁMSMENN
Rautt af reiði okkar blóð.
Svört af syndum fortíð er.
Rauð er dögun ný og góð.
Svört er nótt sem líða fer.
ENJOLRAS
Þá, Courfeyrac, er riffill á hvern mann?
Feuilly, Combeferre, nú liggur okkur á.
GAVROCHE
(hleypur inn og hrópar)
Hlustið!
ENJOLRAS
Grantire, fleygðu flöskunni!
GAVROCHE
Hlustið á mig!
ENJOLRAS
Fá þá allir eitthvert vopn?
GAVROCHE
Hlustið!
GRANTAIRE
Gef mér staup að súpa á,
stybban gæti drepið þá!
GAVROCHE
Lamarque hershöfðingi er dáinn!
ENJOLRAS
Dáinn Lamarque!
Lamarque; þau orð setja örlagaskil.
Hans andlát er sem tákn,
táknið sem þurfti til.
Því á útfarardegi mun alþýðan mætt
og það brennur í augunum uppreisnarþrá.
Af þeim þúsundum neista skal bál okkar glætt;
götuvíg skulu rísa hans grafhýsi á.
Sú stund er hér!
Tökum fagnandi’ á móti’ henni, hugrakkur hver.
Tökum slaginn á strætunum allir sem einn,
hefjum fána vorn hátt.
Og þau fylgja’ okkur öll
er þau heyra vor köll!
ENJOLRAS
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þann óð er aldrei deyr;
sönginn er frelsar þjóð úr þrælkun
sem við þolum ekki meir.
Dunar hjartans djarfa blóð,
drynja mun trumbusláttur hér.
Vakna skal veröld ný og góð
þegar daga fer.
COMBEFERRE
Viltu sigurdaginn sjá,
þá stígðu fram og fylgdu mér.
Ef handan götuvígja
betri veröld vakin er,
COURFEYRAC
Þá gakktu í slaginn
og taktu það frelsi’ er þér ber.
NÁMSMENN
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þann óð er aldrei deyr;
sönginn er frelsar þjóð úr þrælkun
sem við þolum ekki meir.
Dunar hjartans djarfa blóð,
drynja mun trumbusláttur hér.
Vakna skal veröld ný og góð
þegar daga fer.
FEUILLY
Viltu hildi með oss heyja,
viltu fánann hefja hátt?
Einir lifa, aðrir deyja;
láttu reyna á þinn mátt.
Því blóð hinna föllnu
mun baða’ okkar fósturjörð brátt.
FEULLY & KÓR
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þann óð er aldrei deyr;
sönginn er frelsar þjóð úr þrælkun
sem við þolum ekki meir.
Dunar hjartans djarfa blóð,
drynja mun trumbusláttur hér.
Vakna skal veröld ný og góð
þegar daga fer.
Éponine vísar Maríusi að heimili Valjeans og Cosette. Á meðan Maríus og Cosette talast við inni í garðinum bíður Éponine fyrir utan hliðið. Þá birtist þjófagengi föður hennar og ætlar að brjótast inn hjá Valjean, því Thénardier vill ná fram hefndum.
Éponine æpir hátt í þeim tilgangi að vara Marius við. Thénardier flýr með flokki sínum, Marius kemur út um hliðið og sér að Valjean skundar hratt heim á leið. Marius og Éponine flýta sér í burtu, en Cosette segir föður sínum að hann hafi heyrt ópin í henni, því hún hafi séð einhverja menn laumast við vegginn.
Valjean telur að hér hafi Javert verið á ferð og ákveður að þau Cosette skuli fara af landi brott næsta dag, svo þau geti lifað í friði fyrir draugum fortíðar.
Þessa nótt er margt í bígerð; Valjean undirbýr brottför, Marius og Cosette eru harmþrungin yfir að þurfa að kveðjast svo snögglega, á meðan Éponine syrgir að hafa endanlega misst vonina um að ná ástum Mariusar. Enjolras brýnir félaga sína til baráttu og Marius ákveður loks að ganga til liðs við vini sína. Javert hefur fengið veður af uppreisninni og ætlar að dulbúa sig og ganga í raðir uppreinsarmanna til að komast að því hvað þeir ætla sér. Thénardier hjónin láta sig hlakka til að ræna líkin, sem nóg mun verða af í yfirvofandi átökum.
VALJEAN
Einn dag enn.
Og annar dagur önnur örlög ber
því vegur þjáninganna grýttur er.
Þeir menn er sáust hér í nótt
þeir sjálfsagt aftur birtast skjótt.
Einn dag enn.
MARIUS
Tilvera þín mér tilgang gaf,
nú tilgang engan líf mitt hefur.
VALJEAN
Einn dag enn.
MARIUS & COSETTE
Er skilur himinn bæði’ og haf,
í faðmi mér þín fjarlægð sefur.
ÉPONINE
Einmana í einn dag enn.
MARIUS OG COSETTE
Hvenær sjáumst við á ný?
ÉPONINE
Einn dag enn er honum sama.
MARIUS OG COSETTE
Þig ég geymi í hjarta mér.
ÉPONINE
Líf mitt væri’ á annan veg,
MARIUS OG COSETTE
Ég mun aldrei gleyma þér.
ÉPONINE
en hann sá mig aldrei hér.
ENJOLRAS
Einn dag enn og stormur knýr,
MARIUS
Vil ég fylgja hvert hún fer?
ENJOLRAS
sterkum rómi heimtar frelsi.
MARIUS
Vil ég leggja vinum lið?
ENJOLRAS
Þá mun rísa dagur nýr.
MARIUS
Fer ég burtu; verð ég hér?
ENJOLRAS
Viltu standa mér við hlið?
ALLIR
Sú stund er nú; það ræðst í dag.
VALJEAN
Einn dag enn.
JAVERT
Einn dag enn og bylting’ blæðir,
bleyðum tortímt verður skjótt.
Ég skal fylgja skólapiltum
einsog skuggi þessa nótt.
VALJEAN
Einn dag enn.
HERRA & FRÚ THÉNARDIER
Flykkist bylting fram
falla dauðir senn;
lík með fulla vasa fyrir
framtaksmenn.
Hring af fingri dreg,
pyngju hirði hér.
Flestir þeirra feigir eru
hvort sem er.
KÓR & ENJOLRAS
Dagur enn að sigurdegi.
Frelsisfánann hefjum hátt.
Næturgangan liðin löng.
Næturgangan liðin löng.
Fegri veröld fram á vegi.
Fögur veröld, ný og góð.
Syngdu nýjan þjóðarsöng.
MARIUS
Þá verð ég hér, ég stend með þér.
VALJEAN
Einn dag enn
MARIUS & COSETTE (SAMTÍMIS)
Tilvera þín mér tilgang gaf.
Nú tilgang engan líf mitt hefur.
Er skilur himinn bæð’og haf,
í faðmi mér þín fjarlægð sefur.
JAVERT (SAMTÍMIS)
Ég mun fylgja hetjuflokki,
finna hverjum treysta má.
Lygar setja fyrir sannleik,
sundra hópnum innanfrá.
VALJEAN
Einn dag enn.
HERRA & FRÚ THÉNARDIER (SAMTÍMIS)
Flykkist bylting fram
falla dauðir senn.
Hring af fingri dreg,
pyngju hirði hér.
JAVERT
Einn dag enn og bylting’ blæðir,
bleyðum tortímt verður skjótt.
Ég skal fylgja skólapiltum.
VALJEAN
Á morgun frelsar flóttinn þá.
VALJEAN & JAVERT
Á morgun dómur falla má.
ALLIR
Á morgun vitum hvað vor Guð
vill gera fyrir þjáða menn.
Dögun ein.
Annan dag.
Einn dag enn.
ENDIR FYRSTA ÞÁTTAR
ANNAR ÞÁTTUR
Námsmenn reisa götuvígi í miðborginni og Javert, í dulargervi, býður fram aðstoð sína við færa þeim njósnir af áætlun hersins.
Marius uppgötvar að Éponine er í götuvíginu, klædd sem strákur. Hann biður hana að koma bréfi til Cosette áður en hún siglir á brott með föður sínum, og segir Éponine að halda sig fjarri átökunum.
Éponine færir Valjean bréfið, og hann lofar að koma því til skila. En þegar Éponine er farin les hann bréfið og uppgötvar að Marius og Cosette eru elskendur.
Éponine ráfar ein um götur Parísar.
ÉPONINE
Þá er ég aftur ein á ferð
erindislaus, hef engu að sinna.
Á hvergi samastað né vin
né nokkurn sérstakan að finna.
Er nóttin fellur á,
þá læt ég sem hann sé mér hjá.
Ég stundum mæli strætin ein
um nótt á ókunnugum slóðum.
Ég hugsa um hann og líður betur
þá í félagsskap svo góðum.
Þá borgin sofnuð er,
ég frjáls í hugarheima fer.
Einmana, en læt sem hann sé með mér.
Ein á ferð, en þó með hann við hlið mér.
Og án hans en samt í fangi hlýju.
Og ef ég loka augunum
hann faðmar mig að nýju.
Tæra regn, og stræti’ og stígar sindra.
Skæru ljós í misturmóðu tindra.
Ástarstjörnur þá laufin kyssa’ í leynum;
og þannig sé ég ævi okkar;
ég með honum einum.
En ég veit að ímyndun það er;
að ég tala ei við hann, en sjálfa mig.
Þó ég viti’ að mig hann varla sér;
samt ég held að það gæti gerst.
Ég elsk’ann, en þegar dagur vaknar,
er ég ein og sakna hans og sakna.
Því án hans þá hrynja draumahallir,
og umhverfið er ömurlegt
og ókunnugir allir.
Ég elsk’ann, þó aldrei vona megi,
leikrit er mitt líf á hverjum degi.
Því án mín hans veröld áfram heldur;
en gleði mín og hamingja
mun aldrei verða nein
Ég elsk’ann,
ég elsk’ann,
ég elsk’ann,
en ævinlega ein.
Javert kemur í götuvígið og gefur uppreisnarmönnum falskar upplýsingar. Gavroche litli kemur upp um hann, því hann veit vel hver Javert er. Javert er bundinn og leiddur á brott.
Éponine kemur helsærð í götuvígið og deyr í faðmi Mariusar.
Valjean kemur í vígið og býður sig fram sem sjálfboðaliði, en í raun er hann kominn til þess að gæta að Mariusi og halda verndarhendi yfir honum.
Herinn gerir áhlaup á vígið en uppreisnarmenn brjóta það á bak aftur, m.a. nær Valjean að fella leyniskyttu úr þjóðvarðliðinu. Valjean hefur uppgötvað að Javert er fangi uppreisnarmanna og biður Enjolras um að fá að sjá um svikarann.
Valjean leiðir Javert afsíðis og Javert er sannfærður um að Valjean ætli að drepa hann. En Valjean sker af honum böndin og skipar honum að koma sér á brott. Javert segir að hann skuli ekki halda að þetta hjálpi honum neitt; hann muni áfram elta hann uppi. Valjean segist ekki ásaka Javert fyrir að gera skyldu sína og hann ætlist ekki til neins í staðinn fyrir lífgjöfina. Javert skilur þetta ekki en flýr af stað. Valjean hleypir skoti upp í loftið svo uppreisnarmenn haldi að hann hafi tekið Javert af lífi.
Nóttin fellur á. Upreisnarmenn syngja ljúfan söng og skála hver fyrir örðum áður en þeir leggjast til hvílu.
Valjean vakir einn yfir Mariusi og fer með hljóða bæn.
VALJEAN
Góður Guð,
heyr ég bið;
ég í neyð æ fann þig mér við hlið.
Ungur hann kvíðir einn
ógnarhríð. Miskunn blíð,
leið hann heim,
leið hann heim,
leið hann heim.
Ef Guð mér gefið hefði barn
hann gæti verið sonur minn.
En æskuvor leið of skjótt
og gengin spor fyrnast fljótt;
og senn ég dey og sofna rótt.
Gleði’ og frið fái þinn,
finni von, veslings drengurinn minn.
Valdið er allt hjá þér;
lengra líf honum ber.
Til þín mátt taka mig,
honum hlíf; leið hann heim,
leið hann heim,
leið hann heim.
Í dögun gerir herinn og þjóðvarðliðið áhlaup á vígið. Uppreisnarmenn falla hver af öðrum. Marius særist en Valjean nær að koma honum undan með því að fara niður í holræsin.
Javert kemur í götuvígið að leita að Valjean en finnur hann hvergi. Hann áttar sig á hvernig hann komst undan þegar hann kemur auga á hlemminn yfir holræsinu.
Þar niðri er Thénardier að hirða verðmæti af líkunum. Valjean ber Marius á herðum sér. Hann hnígur niður undan byrði sinni og liggur um stund rænulaus. Á meðan rænir Thénardier hring af fingri Mariusar og úri hans. Þegar hann snýr sér að Valjean er hann að ranka við sér. Thénardier þekkir hann um leið en lætur sig hverfa með feng sinn.
Þegar Valjean kemur út úr holræsunum bíður Javert eftir honum.
Valjean biður um frest til að koma Mariusi undir læknishendur og heitir því að snúa aftur að því loknu svo Javert geti handtekið hann.
Javert lætur undan og leyfir honum að fara, en þegar hann er einn glímir hann við sjálfan sig og hlýðni sína við lögin annars vegar, en hins vegar við þá skelfilegu staðreynd að hann á glæpamanni líf sitt að launa.
JAVERT
Hvað ætlar hann?
Hvers konar djöfull er sá
sem hafði ráð yfir mér
en réði’ að sleppa mér þá?
Hafði stund bæði’ og stað
til þess að slátra mér fljótt;
fagna svo frelsi undan fortíðarnótt.
Allt sem til þurfti var hnykkur með hníf;
hefndin var hans, en hann valdi’ að gefa líf.
Aldrei skal lifa í skuld við þann þjóf.
Aldrei skal hann fá að sigra’ okkar stríð.
Ég virði lögin sem vanhelgar hann;
vorkunn hans er einsog argasta níð.
Málamiðlun er alls engin hér:
svart og hvítt er Valjean og Javert!
Hví leyfi ég sem aumur þræll
þeim manni’ að drottna yfir mér?
Hundeltum fanga alla ævi,
sem frelsi og líf mér gaf að nýju.
Hans skylda var að skjóta mig;
því skaut hann ei?
Og sæmdardauða veitti mér,
ég þess í stað í víti er.
Treysti ég mér þá til
trúa’ á orð glæpamanns,
sverja af honum sakir,
syndir forláta hans?
Og þar með draga í efa allt
sem áður var mitt hald og traust?
Hví brestur svo í brynju hjartans;
sem barn missi kjark í myrkri nætur?
Er hann frá himnum eða’ úr hel?
Og veit hann það:
er frelsi gaf mér, grið og líf
var grimmdarverk hans fullkomnað?
Ég vil reyna, en ég bregst;
engar stjörnur lýsa hér;
við mér gapir heljargjá,
hvergi glæta nokkur er.
Ég vil kveðja veröld hans,
veröld þína, Jean Valjean;
önnur leið er ekki fær,
framar á ég enga von ...
Örvinglaður fleygir Javert sér í Signufljót.
Marius veit ekki hver bjargaði honum úr götuvíginu. Hann gengur við staf og er smám saman að ná sér. Hann lítur í kringum sig á kaffihúsinu þar sem vinir hans lögðu á ráðin um uppreisnina.
MARIUS
Til er sorg sem er án orða,
til er sár sem aldrei grær;
auðir stólar, borð og bekkir,
þar sem vini sá í gær.
Hér var bylting okkar boðuð,
hér var bálið tendrað skjótt.
Hér þeir sungu’ um sigurdaginn,
sigurdag er varð að nótt.
Yfir borðum út í horni
byggðu hetjur nýjan heim;
saman ræddu sterkum rómi,
þeim er ég heyri enn.
Og sérhvert orð er sungu þeir
varð hinsta vina minning,
þá er götuvígið var
ei meir.
Góðu vinir, fyrirgefið,
feigðin hlífði mér um sinn;
til er sorg sem er án orða,
til er sár sem blæðir inn.
Fyrir glugga svipir svífa,
vafra’ um gólfið vofurnar;
auðir stólar, borð og bekkir;
saman vinir sjást ei þar.
Vinir mínir, ég mun aldrei
við þeim fórnum finna svar.
Auðir stólar, borð og bekkir;
framar vini finn ei þar.
Cosette leiðir Marius heim. Hann skilur ekki hvaða gæfa olli því að hann komst lifandi úr hildraleiknum. Cosette biður hann að hætta að hugsa um fortíðina, því nú blasi framtíðin við þeim.
Valjean tekur Marius á eintal og segir honum sögu sína, að hann sé í raun strokufangi sem braut skilorð og sé hundeltur af réttvísinni. Hann segir Mariusi að eina leiðin til að þau Cosette fái lifað í friði sé að hann sjálfur láti sig nú hverfa. Marius er furðu lostinn yfir þessum upplýsingum og leyfir honum að fara, hálft í hvoru feginn að vera laus við hann.
Marius og Cosette ganga í hjónaband. Í miðri veislugleðinni birtast ríkmannleg en ósmekklega klædd skötuhjú sem nefna sig Barón og Barónessu De Thénard. Marius sér í gegnum gervi þeirra og vill að þau fari, en Thénardier hefur upplýsingar um tengdaföður Mariusar, sem hann er tilbúinn að selja fyrir rétt verð.
THÉNARDIER
Afsakið, hittumst við
ekki síðast í Chateau le Farge?
Greifahró drakk og dó
greifafrúin þá hló svo ‘ún spjó.
MARIUS
Nei, ‘Barón de Thenard’
því vini’ á ég enga hjá aðlinum þar.
Komdu þér! Thénardier!
Aldrei skaltu svo sýna þig hér!
FRÚ THÉNARDIER
Segðu frá! Flýttu þér.
Sýndu herranum hvað þú ert með.
Segðu hvað hefur skeð!
THÉNARDIER
Söguna ég sel þá öðrum kaupanda,
nema fimm hundruð franka fengi’ í pyngjuna.
MARIUS
Drottinn minn, segðu þá söguna.
FRÚ THÉNARDIER
Fyrst peninga!
Marius borgar Thénardier.
THÉNARDIER
Hann um leið þekkti þar,
Jean Valjean niðri’ í ræsunum var.
Mannslík bar öxlum á,
einsog blóðugan sekk, svei mér þá.
Ég um kring fór í hring,
þar ég fann þetta fágæta þing.
Thénardier réttir Mariusi hring.
MARIUS
Þennan hring átti ég.
Þetta er tilviljun óskiljanleg.
THÉNARDIER
Eitt mál enn. Þetta var
nóttina’ er síðasta vígið féll þar.
MARIUS
Þá ég skil allt sem er:
Jean Valjean sá sem bjargaði mér!
Launin slétt fyrir prett!
Marius slær Thénardier og fleygir peningum í hann.
Guð einn dæmir þig svo sem er rétt.
Komdu nú, Cosette mín,
Stærsta gjöfin mun enn bíða þín.
Marius og Cosette fara en
Thénardier hjónin stíga dansinn.
THÉNARDIER
Ekki’ er það slor,
slær öllu við
slæpast hér inn um aðalsfólkið.
Gyðingur, prins,
guðlausir menn.
Þessi’ er víst hommi’ en veit það ei enn.
París fyrir mér
fögur hneigir sig.
Ég loks hef fundið fólk sem að skilur mig.
Reis úr holræsi
heiðursborgari,
aldrei happið lét ég sleppa’ úr hendinni.
Lýður þessa lands
lögum hlýðir vel;
sveltur einsog kráka’ og sýpur dauða’ úr skel.
Auðmjúk biðja Guð um greiða:
“geturðu’ ekki hjálpað mér?”
HERRA OG FRÚ THÉNARDIER
Við erum bestu vitni ‘ann
hjálpar þeim sem hjálpa sjálfum sér!
Sjá þau dansa’ í hring,
detta’ á höfuðið.
Gætin ef við gáum að þá græðum við!
Yfirstéttinn sker
stærri sneiðar sér;
bakvið götuvígin brosum við enn hér.
Auðævi’ eru okkar næring,
málsverður og munnbiti.
Til áhorfenda
Þeir fá sem koma fyrstir,
Kristur! Sjáumst öll í helvíti!
Valjean situr einn í herbergiskytru og bíður dauðans þegar Marius og Cosette koma inn.
COSETTE
Pabbi! Pabbi! Því ertu aleinn hér.
Því var mér sagt þú værir farinn þá?
VALJEAN
Cosette, fær þú þá fyrirgefið mér?
Guð minn, haf þökk ég lifði þig að sjá.
MARIUS
Nei, ég er sá sem fyrirgefning þarf,
því ég var heimskur, hugsunarlaust flón.
Mitt líf þér einum á að launa,
og ég legg það nú enn hér að fótum þér.
Cosette, því faðir þinn var sá,
er ég særður lá,
sem burt úr víginu mig bar,
barn í faðmi’ hans var.
Hann bar mig heim til þín.
VALJEAN
Þið eruð hér
hjá mér að nýju.
Í friði nú ég fer
því fullkomnað er allt.
COSETTE
Þú skalt lifa, lifa, pabbi minn.
Lofa því að fara’ ekki frá mér.
VALJEAN
Já, Cosette, og ég skal hlýða þér,
litla stund, lengur hér.
Þessi blöð þau gamla frásögn geyma.
Lestu þau er draumar burt mig bera.
Það er saga um mildi móðurástar;
hún fórnaði’ öllu fyrir þig,
þinn föður bað mig vera.
Svipir Fantine og Éponine birtast og bjóða Valjean að fylgja sér.
FANTINE
Kom til mín, hvar fjötrar þínir falla,
kvöl og sorg að kveðja’ um eilífð alla.
Guð á himnum, veit honum miskunn þína.
VALJEAN
Og fyrirgef mér feilsporin
og frelsa sálu mína.
FANTINE & ÉPONINE
Kom til mín,
ég leiði þig í ljósið.
Lifðu’ á ný
í elsku eilíflega,
+ VALJEAN
aldrei gleyma
þeim gullnu sannleiksorðum:
að veita öðrum kærleik
er að vera’ í hjarta Guðs.
Svipir hinna föllnu stíga fram og hvetja eftirlifendur að gefa ekki upp vonina.
KÓR (ALLIR)
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þann óð í dimmum dal;
sönginn er leiðir þig úr myrkri
fram í bjartan fjallasal.
Fyrir minnstu bræðrum heims
brennur það ljós er aldrei dvín;
skammdegið loks mun líða hjá
þegar sólin skín.
Allir munu fá sitt frelsi
fyrir Drottins mildu náð;
vopnin þagna, vinir fagna,
vekja frið um lög og láð.
Þá verður hver uppskera
svo sem til hennar var sáð.
+AÐALSÖNGVARAR
Viltu sigurdaginn sjá
stígðu þá fram og fylgdu mér,
ef handan götuvígja þá
hin betri veröld vakin er.
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þá von í hjarta þér:
þín bíður framtíð björt og löng
þegar daga fer.
Viltu sigurdaginn sjá
stígðu þá fram og fylgdu mér,
ef handan götuvígja þá
hin betri veröld vakin er.
Syngdu nýjan þjóðarsöng,
syngdu þá von í hjarta þér:
þín bíður framtíð björt og löng
þegar daga fer.
Þá ...
er daga fer.
ENDIR